|
Mal mülk sorunu, ne Rumların istediği gibi hepten iade ne de Türklerin
istediği gibi tazminat yoluyla çözülüyor. Bu 'basit' çözümler yerine
son derece çetrefil bir düzenleme öngörülüyor
Annan Planı'nın en çetrefil düzenlemeleri mal mülk konusunda. Planda,
tüm mal mülkün 1974 öncesindeki sahiplerine hepten iadesi yoluyla
çözülmesini isteyen Rum tarafına da, mal mülk konusunun toplu tazminat
yoluyla çözümünü isteyen Türk tarafına da 'Hayır' deniyor. Plan,
mal mülk düzenlemeleri için 'sıradışı bir rejim' öngörüyor.
Bu rejimi, 10 yıl için kurulacak bağımsız ve tarafsız Mal Mülk Heyeti
(MMH) uygulayacak. MMH yedi üyeli olacak, her kurucu devletten ikişer
üye, üç de yabancı üye bulunacak. Heyet, kararlarını konsensüsle
almaya çalışacak, bu mümkün olmazsa oyçokluğuyla karar verilecek.
MMH'nın kararlarını Mal Mülk Mahkemesi gözden geçirebilecek, nihai
kararı 60 gün içinde itiraz edilmesi koşuluyla bu mahkeme verecek.
Mal Mülk Mahkemesi'nde en az üç yabancı yargıç olacak, kararlar
konsensüsle, olmadı çoğunlukla alınacak.
Planda mal mülk düzenlemeleri iki bölümde ele alınıyor. İlk bölümde
anlaşma sonucunda Türk Kurucu Devleti (TKD) sınırı içinde kalacak
bölgedeki mal mülklere ilişkin düzenlemeler var. İkinci bölümde
ise şu anda KKTC sınırları içinde bulunup anlaşma sonucunda Rum
kurucu devleti (RKD) sınırları içinde kalacak bölgedeki mal mülke
ilişkin düzenlemeler.
Türk Kurucu Devleti'nde kalacak bölgedeki durum
· Kilise ve evkaf, 1963 ve 1974'te kendilerine ait dini mekânları
üç yıl içinde geri alacak. Tazminat isteme hakları da olacak.
· Anlaşma yürürlüğe girdiğinde mal mülkler üzerindeki her tür ticari
işlem ve tadilat askıya alınacak ya da yasaklanacak.
· Mal mülk davaları AİHM'nin gündeminden düşürülecek.
Bu Loizidu benzeri davaların geçerliliğini yitirmesi demek.
· Mal sahibi tazminat, iade, satış, takas ya da icar hakkına sahip
olacak.
Burada mal sahibinden kasıt, 1963 ve 1974'ten sonra sahibi olduğu
mal mülkün tasarrufunu kaybetmiş kişi.
· Kendisi de mal kaybetmiş ya da 'önemli tadilat' yapmış halihazırdaki
kullanıcılar hak iddiasında bulunabilecek.
'Önemli tadilat'ın iki ölçütü var:
1 - Tadilatın mal mülkün tasarrufunun kaybedildiği zaman ile 31
Aralık 2001 tarihi arasında yapılmış olması gerekiyor.
2 - Tadilatın piyasa değerinin, malın özgün durumundaki, yani tasarrufunun
kaybedildiği zamanki değerini aşması gerekiyor.
Halihazırdaki kullanıcıdan kasıt ise şu anda, 1963 öncesinde Türklere
ait mal mülkü kullanan Rumlar ve şu anda, 1974 öncesinde Rumlara
ait mal mülkü kullanan Türkler.
Dolayısıyla yukarıdaki maddeye göre diyelim bir Türk, 1963'ten sonra
Güney Kıbrıs'taki mal mülkünü terk etmek zorunda kalmış ve 1974'ten
sonra bir Rum'un Kuzey Kıbrıs'ta terk etmek zorunda kaldığı mal
mülküne yerleşmişse, bu mal mülk kendisinde kalabilecek. Aynı şekilde
bir Türk 1974'ten sonra, eskiden bir Rum'a ait bir araziye yerleşip
burada örneğin bir ev inşa etmişşse bu mal mülk kendisinde kalabilecek.
· Kullandıkları mal mülkü, sahibine iade etmek durumunda kalacak
halihazırdaki kullanıcılar çeşitli düzenlemelerden yararlanacak.
· Tüm işlemler Mal Mülk Heyeti (MMH) tarafından yapılacak. İnsanlar
karşı karşıya gelmeyecek. MMH'da ikişer Türk ve Rum, üç de yabancı
üye bulunacak.
· Düzenlemeler, MMH ilgili kararı verdikten sonra üç yıl içinde
yapılacak.
Tazminat düzenlemeleri
· İade hakkı kazanamayan mal sahipleri tazminata hak kazanacak.
· Mal sahibi, mal mülkü üzerindeki haklarını MMH'ya devredip mevcut
değeri üzerinden tazminat isteyebilecek.
Mevcut değer, mal mülkün tasarrufunun kaybedildiği zamanki değerinin
üstüne, o zamandan anlaşmanın yürürlüğe girdiği tarihe kadar geçen
sürede benzer mal mülkün kazandığı değerin eklenmesiyle hesaplanacak.
· Ödemeler, oluşturulacak tazminat fonundan çıkarılacak bono üzerinden
yapılacak.
· Kurumlara ait mal mülk üzerindeki haklar tazminat karşılığı MMH'ya
devredilecek.
· Kamu malı MMH'ya mevcut değeri üzerinden yapılacak ödeme karşılığı
federal devlete veya bir kurucu devlete devredilecek.
· Askeri mal mülk MMH'ya mevcut değeri üzerinden yapılacak ödeme
karşılığında federal devlete ya da kurucu devletlerden birine devredilecek.
Güney ya da kuzeydeki mal mülkünü kaybetmiş, şu anda bir başkasına
ait mal mülkü kullananlara yönelik düzenlemeler:
· İki mal mülkün mevcut değeri yakınsa MMH'ya takas için başvurabilecekler.
· Eğer fark yüzde 50'den fazla değilse başvuru MMH tarafından kabul
edilecek.
· Fark yüzde 50'den fazlaysa dostane çözüm aranacak, olmadı MMH
takası kabul ya da reddedecek veya mal mülk taksim edilecek.
· Eski mal mülkün mevcut değeri, kullandığı mal mülkün mevcut değerinden
fazlaysa farkın tazminini isteyebilecekler.
· Eski mal mülklerinin mevcut değeri, kullandıkları mal mülkün
mevcut değerinden azsa fark MMH'ya ödenecek.
· Halihazırdaki kullanıcılardan, kullandıkları mal mülkü satın
almış kişiler de en az 10 yıldır söz konusu mal mülkü kullanıyor
olma koşuluyla aynı haklardan yararlanacak.
Önemli tadilata uğramış mal mülkün halihazırdaki kullanıcılarına
yönelik düzenleme:
· Halihazırdaki kullanıcı, önemli tadilat yapmışsa, malın tadilatsız
bedelini mevcut değeri üzerinden MMH'ya ödemek koşuluyla söz konusu
mal mülke hak kazanacak.
İade düzenlemeleri
· Yukarıdaki kategorilere girmeyen mal mülk genel olarak iadeye
elverişli sayılacak.
Sınırlamalar
· İki KD'de de toplam arazi ve evlerin yüzde 10'u, herhangi bir
belediye ya da köyde de toplam arazi ve evlerin yüzde 20'den fazlası
diğer KD kökenlilelere iade edilmeyecek. Bu yüzden MMH, önce ev,
sonra arazi iadesine karar verecek.
Yani, Türk kurucu devleti bütününde Rumlara iade edilecek mal mülk
oranı, Türk kurucu devletine ait mal mülkün 10'da 1'ine vardığında
iade işlemi durdurulacak. Belediye ya da köy bazında bu sınır yüzde
20 olacak.
· İade taliplerinin sıralaması yaşlıdan gence doğru yapılacak.
· Dini mekânlar, 1974 öncesinde Maronitlerin oturduğu köyler ve
Rizokarpasso (Dipkarpaz), Agialousa (Yeni Erenköy), Agia Trias (Sipahi)
ve Melanarga (Adaçay) köyleri bu sınırlamalardan muaf tutulacak.
· MMH, boş mal mülke Kuruluş Anlaşması'nın yürürlüğe girmesinden
üç, diğer mal mülke beş yıldan önce iade kararı alamayacak.
Dolayısıyla anlaşmanın yürürlüğü girmesiyle Rumların gelip Türkleri
evlerinden atmaları, Türklerin bir gecede yeniden göçmen durumuna
düşmeleri gibi bir durum söz konusu değil.
· İade edilecek bir mal mülke piyasa değeri bazında, mevcut değerinin
yüzde 10'unun üstünde bir tadilat yapmış olanlar, masraflarının
ödenmesini isteyebilecek.
Piyasa değeri, bir mal mülkün serbest piyasada satılabileceği değer
demek. Bu miktar, satış sırasında, söz konusu mal mülkün bulunduğu
yerdeki benzer mal mülkün değeri esas alınarak saptanacak.
· Mal sahibi, karşılığını piyasa değerinden MMH'ya ödeyerek tadilatı
elde tutabilecek.
· Mal sahibi, tadilatı gereksiz/kullanışsız bulursa karşılığını
ödemeyecek. Zaman içinde aksi görülürse MMH, halihazırdaki kullanıcıya
söz konusu masrafı ödeyebilecek.
Satış, takas, icar düzenlemeleri
İadeye elverişli mal mülk iadeden sonra halihazırdaki kullanıcıya
ya da mal mülkün bulunduğu KD kökenli birine satılabilir, takas
edilebilir ya da icara verilebilir.
Bu amaçla devreye sokulacak teşvikler:
İade kotasından muafiyet, vergi muafiyeti ve benzeri avantajlar.
Kullanım kaybının tazmini
· Mal mülkün kullanılamamasından kaynaklanan doğan tazmin talepleri,
talibin bağlı bulunduğu KD'nin sorumluluğunda olacak.
· Kayıp tazmin edilirken kişinin mağduriyeti nedeniyle bugüne kadar
yararlandığı kazançlar ile Kuruluş Anlaşması yürürlüğe girmeden
önce yararlandığı ya da sonra yararlanacağı maddi haklar hesaba
katılacak.
Halihazırdaki kullanıcılar lehine getirilen düzenlemeler
Annan Planı, halihazırdaki kullanıcıları maddi durumlarına göre
iki gruba ayırıyor: Yeterli mali olanaklara sahip olanlar ve olmayanlar.
Yeterli mali olanaktan kasıt, ipotek ödemelerine yetecek gelire
ya da kullanımındaki mal mülkü veya alternatif yerleşimi satın alabilecek
servete sahip olmak.
İlk gruptakilere yönelik düzenlemeler:
· MMH iade kararı vermişse halihazırdaki kullanıcılar, mal mülkü-kendileri
kullanacak (gelir sağlamayacak) olması koşuluyla boşaltmak için
üç yıla kadar süre isteyebilecek. Aksi durumda ya da alternatif
yerleşim imkânına sahiplerse, bu imkândan yararlanamayacaklar.
Alternatif yerleşimden kasıt şu: İki kişi için 70, üç kişi için
100, dört beş kişi için 120, daha kalabalık aileler için 140 metrekare
genişliğinde, makul standartlarda, su ve elektrik altyapılı evler.
· Acil insani durumlarda bu süreyi daha da uzatabilecekler.
· MMH'nın iade kararından itibaren mal mülkte kalacağı süre boyunca
MMH'ya piyasa değeri üzerinden kira ödeyecek.
İkinci gruptakilere, yani yeterli mali olanaklara sahip olmayan
halihazırdaki kullanıcılara yönelik düzenlemeler de şöyle:
Anlaşma sonucunda BKC vatandaşlığına geçmişlerse;
· Alternatif yerleşim imkânı sağlanana ya da tercihli kredi veya
bir başka yardım sayesinde alternatif yerleşim standartlarında bir
yerleşim imkânı satın alana ya da kiralayana kadar mal mülkü boşaltmaları
gerekmeyecek.
Bu kişiler MMH'ya başvurarak,
1 - Yerleşim imkânı satın almak ya da kiralamak amacıyla tercihli
kredi kullanma talebinde bulunabilecek.
2 - Acil insani yardıma gereksinme ya da kredi kullanmaya gücü yetmeme
durumunda MMH'dan düşük maliyetli ya de maliyetsiz alternatif yerleşim
imkânı tahsisi isteyebilecekler. MMH imkânları dahilindeyse ve kişi,
kriterlere uyuyorsa kendi elindeki yerleşimlerden birini tahsis
edecek.
Anlaşma sonucunda BKC vatandaşlığına geçememiş ama ikamet hakkı
kazanmışlarsa;
· Toplu konut ya da diğer konut yardımı için başvurabilecek
· Bağlı bulundukları KD'den mali yardım isteyebilecek
· Bu tür bir yardımı bulabilmeleri için kendilerine iki yıla kadar
süre tanınacak, süre dolmadan kullandıkları mal mülkü boşaltmaları
gerekmeyecek
· MMH, yeterli mali imkâna sahip olmayan tüm halihazırdaki kullanıcılardan
gelirlerine göre kira isteyecek.
Buraya kadar anlatılan düzenlemeler, halen KKTC sınırları içinde
bulunan ve anlaşma sonrasında da Türk Kurucu Devleti sınırları
içinde kalacak yerlerdeki mal mülk düzenlemeleri. Şimdi de, şu anda
KKTC sınırları içinde bulunup anlaşma sonrasında Rum Kurucu Devleti
yönetimine geçecek bölgelerdeki toprak düzenlemelerine bakalım:
Rum Kurucu Devleti'nde kalacak bölgedeki durum
· Mal mülk sahibi, mal mülkünü geri almaya doğrudan hak kazanacak.
· Mal mülkü iade edilebilecek durumda bulunan mal mülk sahibi doğrudan
tazminat talebinde bulunamayacak.
· MMH iade kararı verdiğinde, halihazırdaki kullanıcı en geç üç
yıl içinde yeniden iskân edilir edilmez, söz konusu malk mülk, sahibine
iade edilecek.
· İadeye herhangi bir moratoryum ya da tavan konamayacak, devir
de yapılamayacak.
Tadilatlı mal mülk
· Mal mülk sahibi, mal mülkünde özgün halinin değerinin yüzde 10'unun
üstünde tadilat yapıldıysa bunu MMH'ya piyasa değeri üzerinden ödeyecek.
Halihazırdaki kullanıcı, tadilat masrafını MMH'dan piyasa değeri
üzerinden talep edecek.
· Mal mülk sahibi, özgün halinin değerinin altında yapılmış tadilatı
gereksiz/kullanışsız bulursa karşılığını ödemeyecek. Zaman içinde
aksi görülürse MMH, halihazırdaki kullanıcıya tadilat masrafını
ödeyecek.
· Mal mülk sahibi, mal mülkün özgün halinin üzerinde yapılmış tadilatı
ödeyemeyecek durumdaysa halihazırdaki kullanıcı, özgün değerini
ödeyerek mal mülkü MMH'dan satın almaya hak kazanabilecek. Bu gibi
durumlarda mal mülk sahibi, malın satış, takas ya da icar hakkını
20 yıl boyunca elinde tutabilecek.
· Tadilatın piyasa değeri, mal mülkün özgün halinin değerini aşmışsa
ve her iki taraf da malı istiyorsa kararı MMH verecek. Duruma göre
ya mal sahibine iade ya da halihazırdaki kullanıcıya 20 yıla kadar
kiralama kararı alınabilecek (Malın bir gelir sağlayıp sağlamadığı
kararda göz önünde bulundurulacak).
Halihazırdaki kullanıcıları lehine getirilen düzenlemeler
Kişi BKC vatandaşıysa;
· Aynı yerde kalıp mal mülk satın alabilecek.
· Aynı bölgedeki alternatif yerleşim olanaklarından yararlanabilecek.
· Kendi kaybettiği mal mülkün iadesini isteyebilecek.
· Diğer KD'ye geçip mal mülk alabilecek ya da ilgili kıstaslara
uyuyorsa alternatif yerleşimden yararlanabilecek.
Kişi BKC vatandaşı değil ama daimi ikamet hakkı sahibiyse,
· Daimi ikamet ettiği KD'den iskân yardımı ya da mali yardım isteyebilecek.
Her iki kategorinin de dışında kalıyorsa,
· En az beş yıldır Kıbrıs'ta yaşıyor olmak koşuluyla dört kişilik
bir aile için en az 10 bin avru para yardımı talebinde bulunabilecek.
Erdal Güven, Radikal
11.02.2004
|
