Türk tarafı aşamalı olarak Rum tarafına toprak devredecek. Nihai durumda Türk tarafının toprakları yüzde 36'dan yüzde 29'a inmiş olacak
Sınırın nihai haline Sınır Komitesi karar verecek. Komite üç Türk, üç Rum, bir de yabancı üyeden oluşacak. Sınır hattı mezarlık, patika, ya da mal mülke denk gelmesi durumunda 25 metreye kadar değiştirilebilecek.
Bağlantı yolları

· Lefkoşa ile Magosa arasındaki yol başından sonuna kadar Türk kurucu devletinin (TKD) yönetiminde kalacak.

· Rum kurucu devleti (RKD) Pyrga ile (Pirhan) ulaşımı alt ya da üstgeçitle sağlayacak.

· Rum topraklarındaki Pyrogi ile Athienou arasındaki yol RKD'nin yönetiminde kalacak. TKD, Louroujina ile (Akıncılar) ulaşımı alt ya da üstgeçitle sağlayacak.

· RKD Kouklia'nın (Köprülü) güneyinden Kontea ile (Türkmenköy) Kalopsido'yu (Çayönü); Kazivera'nın (Gaziveren) güneyinden de Pentageia (Yeşilyurt) ile Prastio'yu (Dörtyol) alt ya da üst-geçitle bağlayabilecek.

· Kuruluş Anlaşması Ek Protokolü'nün yürürlüğe girmesinin ardından TKD Pergamos ile (Beyarmudu) Dikelya İngiliz Egemen Üs Bölgesi arasındaki RKD yönetimindeki topraklarda kendi yönetimine tabi yol yapabilecek.
Bazıları yukarıdaki haritalarda görülmeyen bu düzenlemeler, haritanın girintili çıkıntılı olmasından kaynaklanıyor. Amaç aynı KD'ye ait topraklar arasında geçişlilik sağlamak.
Aşamalar

· Düzenlemeye maruz kalacak bölgedeki topraklar Kuruluş Anlaşması'nın yürürlüğe girmesiyle hukuken, verildiği KD'ye ait olacak, ancak yönetim devri süresi boyunca fiilen eskiden ait olduğu KD'de kalacak.

· Söz konusu topraklar yönetim devrine kadar askerden arındırılacak. Devirden sonra bu ralara asker ya da silah konuşlandırılmayacak.
Halihazırdaki sakinlere yönelik düzenlemeler
Bu düzenlemeler, mal mülk düzenlemeleri esas alınarak yapılacak. Dünkü bölümde aktarıldığı gibi mal mülk düzenlemeleri gereği, halihazırda toprak düzenlemesine maruz kalacak yerlerde yaşayanlar, üç yıldan önce mal mülklerini boşaltmak zorunda kalmayacak. Dolayısıyla aşağıda aylarla ifade edilen süreler, mal mülk düzenlemelerinden sonra geçerli olacak.

· Sakinlerin geçimlerini sağlamalarına ve uygun biçimde yeniden yerleşmelerine elverişli yerlere düzen içinde taşınmaları sağlanacak.
Bu amaçla:
1- Hane halkı olarak halihazırdaki meslek ve geçim kaynakları kaydedilecek.
2- Topluca taşınma talep edilebilecek.
3- Yeterli mali olanaklara sahip kişilerden bir ay içinde taşınmaları istenebilecek.
Yeterli mali olanağa sahip kişiden kasıt, ipotek ödemelerini yapabilecek bir gelire ya da alternatif yerleşim imkânı satın alabilecek servete sahip kişi.
4- Yeterli mali olanaklara sahip olmayan kişilere, yeniden yerleşme koşulları hazır olunca, taşınmaları için üç ay önce bildirim yapılacak.
5- Yeterli mali olanaklara sahip olmayan kişilerin taşınma masrafları karşılanacak.
6- Bebek, yaşlı, özürlü bulunan aileler için özel düzenlemeler yapılacak.

· Söz konusu topraklarda yaşayan Türkiyeliler anlaşma sonucu BKC vatandaşlığına geçememiş ya da daimi ikamet hakkı kazanamamışsa beş yıl Kıbrıs'ta yaşamış olmak ve beş yıl içinde Türkiye'ye dönmek koşuluyla dört kişilik bir aile başına en az 10 bin avru alacak.

Devir süreleri
1-104 gün içinde
Varşova (Maraş) ve Kokkina (Erenköy)
2-6 ay içinde
Ahna (Düzce) ve Petra (Taşköy)
1-3 yıl içinde
Louros (Bademliköy), Gallini (Ömerli) ve Tymvou (Kırklar)
2-4 yıl içinde
Famagusta (Magosa), Kalopsida (Çayönü), Acheritou (Güvercinlik), Lysi (Akdoğan), Kontea (Türkmenköy), Avlana (Gayretköy), Limnitis (Yeşilırmak), Soli
2.5-5 yıl içinde
Famagusta (Magosa), Mia Milia (Haspolat), Gerolakkos (Alayköy), Zodhia (Bostancı)
3-6 yıl içinde
Nihai durum

'Rumların hepsi dönmeyecektir'
De Soto'nun ekibinden Pfirter'e göre dönüş hakkı kazanacak Rumların tamamının Türk tarafına geçip yaşama ihtimali zayıf.
Annan'ın Kıbrıs Özel Temsilcisi De Soto'nun ekibinde yer alan İsviçreli hukukçu Didier Pfirter'in Mayıs 2003'te Kıbrıs Gazetesi Genel Yayın Yönetmeni Süleyman Ergüçlü'ye verdiği söyleşiden satırbaşları:

· Kıbrıslı Türklerin kontrolü altında bırakılacak yüzde 29'dan biraz fazla.

· Toprak değişimi sonucunda, yerlerini değiştirecek Kıbrıslı Türklerin sayısını mümkün olduğu kadar düşük tutmaya çalıştık. Haritada, düz bir çizgi yerine girintili çıkıntılı bir çizginin ortaya çıkması bu yüzden. Göreceli olarak, şu anki nüfusu, 1974 öncesi Rum nüfusundan daha az köyleri belirleyerek, bu toprak düzenlemelerinden en az sayıda Kıbrıslı Türkün etkilenmesini sağlamaya çalıştık.
Planın ikinci halindeki haritaya göre 42 bin Kıbrıslı Türk etkilenecekti. Aynı zamanda, geleneksel Kıbrıs Türk köylerinin verilmesinden sakınmıştık. Planın ikinci halindeki haritada bunu yüzde 100 başardık.
Ancak, planın son halinde bazı Kıbrıs Türk köyleri etkilendi ancak bu köyler de özel bir statüye sahip olacak.

· 3. revizyondaki harita, 47 bin Kıbrıslı Türkü etkiliyor. Bunların 11 bin kadarı Magosa'da, bunlar aynı şehir içinde yer değiştirecek; yaklaşık 12 bini Güzelyurt'ta, bunlar toplu olarak uygun, yakın bir yere yerleştirilecek. Geriye 24 bin kişi kalıyor.

· Mal mülkü, Rumlara iade edileceği için yerinden edilecek kişilerin sayısı, KD genelinde yüzde 10'la sınırlı. Dolayısıyla Türk kurucu devleti sınırları içinde kalacak bölgede en fazla 15 bin kişi taşınmak durumunda kalacak. Bu maksimum sayı. Bu da anlaşmanın yürürlüğe girmesinden beş yıl sonra. Rum tarafında mal sahibi olanlar ya da malları önemli derecede tadilat görmüş Kıbrıs Türkleri, taşınmak zorunda kalmayacak. Yer değiştirmek durumundakilere alternatif yerleşim sağlanacak.

· Rumların, Türk kurucu devletinde yerleşmesi ile mal mülk iadesi farklı iki şey. Bir kişinin geri dönme hakkına sahip olması, bu kişinin malını geri alacağı; veya bir kişinin malını geri alma hakkına sahip olması, bu kişinin otomatik olarak yerleşme hakkına sahip olacağı anlamına gelmez.
Kademeli dönüş

· Dönüş süreci kademeli olacak. İki yıl sonra, 65 yaş üzerinde olan kişiler, onların eşleri veya erkek kardeşleri veya kız kardeşleri ile dört Karpaz köyünün, tüm Karpaz'ın değil, eski sakinleri ve onların çocuk ve torunlarının dönmesine izin verilecek. Ancak, bu kişiler, mal mülkünü üç yıl sonra alabilecek. Belki de beş yıl sonra. İlk koşula uygun Rumların sayısı 12 bin 500. Tüm bu insanların, kendi yaşamlarını güneyde kurmuş ve ailelerinin bir bölümünü getiremeyecek olmaları nedeniyle bu insanların büyük oranlarda şu an kuzeydeki Türk köylerine gelip yaşamaları muhtemel değil. Özelikle de evlerini geri almadan...
Karpaz'ın dört köyünde 1974'ten sonra yerlerinden edilen kişilerin sayısı, yaklaşık 6 bin. Eğer, geçen sürede Rumların nüfus artışını yüzde 40 olarak ele alırsak, geri dönmeye uygun yaklaşık 8 bin 400 kişi olacak. Ancak, tüm bu insanlar, Kıbrıs'ın başka yerlerinde yaşamlarını kurmuştur ve şu andaki işlerini Karpaz'ın kırsal köylerinde sürdürmeleri mümkün olmayabilir. Bundan dolayı, bu sayının küçük bir bölümünden fazlasının geri dönmesi muhtemel değil.

· 65 yaş ve üstündekilerle dört Karpaz köyüne dönecek kişiler de yerleşim hakkına dair sınırlamalara dahil.

Dört Türk'ten biri etkilenebilir
BM'nin rakamlarına göre 1974 öncesinde, mevcut hattın kuzeyinde yaşayan Rumların sayısı, mevcut hattın güneyinde yaşayan Türklerin üç katından daha fazlaydı. Toprak düzenlemesine maruz kalacak bölge halihazırda Kıbrıs'ın yüzde 7'sini oluşturuyor. BM rakamlarına göre 1974'te yerinden edilen Rumların yüzde 54'ü (o zaman 86 bin, yüzde 40 üzerinden nüfus artışına vurulursa şu anda 120 bin kişi) bu bölgede yaşıyordu. Şu anda söz konusu bölgede yaşayan Türklerin sayısı, mevcut KKTC nüfusunun dörtte birine yakın. Bu sayı 1996 sayım sonuçlarına göre 47 bindi ama BM'ye göre daha az. Bunların yarısı Türkiyeli yarısı Kıbrıslı Türk. Toprak değişiminden en fazla Güzelyurtlular etkilenecek. Ancak bu insanlar yakın bir yere taşınacak ve portakal yetiştirmeye devam edebilecek, çünkü bahçelerin çoğu Türk kurucu devleti denetiminde kalacak.

Erdal Güven, Radikal
12.02.2004