Türkiye 'şeffaf, hesap sorulabilir devlet'e doğru kapsamlı bir adım daha attı. Vatandaşların sahip olduğu hakları ve hakkın sınırlarını anlatan ayrıntılı bir rehberi okurlarımıza sunuyoruz

Bilgi Edinme Hakkı Kanunu'nun Uygulanmasına İlişkin Esas ve Usuller Hakkında Yönetmelik, Resmi Gazete'de yayımlandı. Oluşturulan yeni düzen, 'sır' engeli nedeniyle sınırlayıcı hükümler getirse de, yayım yasağı gibi sınırlar içerse de, 'şeffaf-denetlenebilir-hesap sorulabilir devlet'e ulaşmada çok önemli adım niteliğini taşıyor.

Haklar bölümü

Hangi kurum ve kuruluşlardan bilgi-belge istemek mümkün olacak?
Merkezi idare kapsamındaki kamu idareleri ile bunlara bağlı ilgili veya ilişkili kuruluşlar, köyler hariç mahalli idareler (bunlara bağlı-ilgili kuruluşlarla birlik ve şirketler), Merkez Bankası, İMKB ve üniversiteler de dahil kamu tüzelkişiliğini haiz enstitü, teşebbüs, teşekkül, fon ve sair adlarla kurulmuş bütün kamu kurum ve kuruluşları ile barolar vb. kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları.

Hangi bilgi ve belgeler istenebilir?
Devlet kurumlarının sahip oldukları kanun kapsamındaki yazılı, basılı veya çoğaltılmış dosya, evrak, kitap, dergi, broşür, etüt, mektup, program, talimat, kroki, plan, film, fotoğraf, teyp ve video kasetleri, haritalar ve elektronik ortamda kaydedilen her türden bilgi, haber ve veri taşıyıcıları.

Yabancılar bu hakkı kullanabilir mi?
Evet. Türkiye'de ikamet eden yabancılar da 'kendileri veya faaliyet alanlarıyla' ilgili olmak kaydıyla ve uyruğunu taşıdığı devletle karşılıklılık ilkesi çerçevesinde yararlanacak.

Kamu kurumları uygulama için neler yapacak, nasıl hazırlanacak?
Kamu kurumları üç ayda, istisnalar dışındaki her tür bilgi-belgeyi tasnif edecek. Görev alanlarındaki bilgi-belgelerin konuları, hangi birimde olduklarını gösteren kurum dosya planları, temel nitelikli kararlar, mal-hizmet alımları, satımları, projeleri ve yıllık faaliyet raporları, ilgili tüm mevzuat, kesinleşen faaliyet ve denetim raporları kamunun bilgisine sunulacak. Kurumlar yasaya uygun mevzuat değişikliklerini de altı ayda yapmak zorunda.

Her kurum için bir internet sayfası oluşturmak zorunlu mu?
Evet. Kurum-kuruluşlar, iki ay içinde kurumsal internet sayfasını oluşturmak zorunda olacak. Kurum dosya planları, başvuru kabul edecek e-posta adresleri, bütçe, gelir-giderlere ilişkin bilgi-belgeler, istatistiki veriler, araştırma raporları bu sayfada tutulacak.

Vatandaş nereye gidecek?
Başvurular, kurum ve kuruluşların basın ve halkla ilişkiler bölümünde oluşturulacak bilgi edinme birimleri'ne yapılacak. Söz konusu birimler bir ay içinde oluşturulacak.

Başvuruda nelere dikkat edilecek?
Dilekçelerde, başvuranın adı ve soyadı, imzası, oturma yeri veya iş adresi bulunacak. Tüzelkişilerin başvurusunda ise yetkili kişinin imzası ve yetki belgesi de aranacak.

Taşrada vatandaş kime gidecek?
Bakanlıkların taşra teşkilatındaki bilgi-belgelere ilişkin başvurular, valilik veya kaymakamlıklardaki 'bilgi edinme yetkililerine veya birimlerine' yapılacak.
Buralardaki birimler, merkez teşkilatını ilgilendiren konulardaki başvuruları ilgili idareye gönderip, durumu başvurana bildirecek.

Daktilo veya bilgisayar çıktısı şart mı?
Değil. Başvuru dilekçeleri veya formları, daktilo ve bilgisayar çıktısıyla hazırlanabileceği gibi elle de yazılabilecek, posta yoluyla ve kimlik numaraları belirtilerek faks yoluyla da yapılabilecek. Başvurunun kuruma ulaştığı tarih başvuru tarihi sayılacak.

E-posta ve faks ile başvurulabilir mi?
Evet. Başvuru, kişinin kimliğinin ve yazının kimden geldiğinin belirlenebilir olması kaydıyla, elektronik ortamda form doldurularak da yapılabilecek.

Ne kadar sürede yanıt mecburi?
Başvuruların 15 günde yanıtlanması gerek. Ancak, istenen bilgiler başka bir kurumu da ilgilendiriyorsa süre 30 güne uzatılabilecek.

Bu hakkı kullanmak parayla mı?
Büyük ölçüde evet. Kurum-kuruluşlar, yalnızca 10 sayfaya kadar belge için ücret istemeyecek, ancak dışındakiler için başvuru sahibinden, inceleme, araştırma, kopyalama, postalama ve diğer maliyet unsurları ile orantılı ölçüde ücret tahsil edilebilecek. 2004'te bu rakamları ilgili kurumlar kendisi belirleyecek, daha sonra 'bilgiye erişim ücret tarifeleri'ne göre ücret tahsil edilecek.

Reddedilen vatandaş dava açabilir mi?
Evet. İstemi reddedilenler, yargı yoluna başvurmadan önce kararın tebliğinden itibaren 15 gün içinde Bilgi Edinme Değerlendirme Kurulu'na yazılı olarak itiraz edebilecek. Kurul, itirazı bir ayda yanıtlayacak. Başvurucuya herhangi cevap verilmeden 60 günün geçmesiyle başvuru reddedilmiş sayılacak. Bu aşamadan sonra yargı hakkı kullanılabilecek.
Bunlar da sınırlamalar

Vatandaş neleri öğrenemeyecek?
Bilgi Edinme Hakkı Kanunu ve Yönetmeliği'ne göre, vatandaşlar ve tüzelkişiler, devletten-kamudan şu bilgi-belgeleri isteyemeyecek, alamayacak dolayısıyla bunlarla ilgili denetim-hesap sorma hakkını kullanamayacak:

· Açıklanması devletin emniyetine, dış ilişkilerine, milli savunmasına ve milli güvenliğine açıkça zarar verecek ve niteliği itibarıyla devlet sırrı olan gizlilik dereceli bilgi-belgeler,

· Ülkenin ekonomik çıkarlarına zarar verecek veya haksız rekabet ve kazanca sebep olacak nitelikte bilgi-belgeler,

· Sivil ve askeri istihbarat birimlerinin görev ve faaliyetlerine dair bilgi-belgeler, (Ancak, bu bilgi ve belgeler kişilerin çalışma hayatını ve meslek onurunu etkileyecek nitelikte ise şekilde bilgi edinmeye konu olabilecek.)

· Yürütülen idari soruşturmalarla ilgili, kişilerin özel hayatına açıkça haksız müdahale sonucunu doğuracak, kişi veya soruşturmacıların hayatı veya güvenliğini tehlikeye sokacak, soruşturma güvenliğini tehlikeye düşürecek, gizli kalması gereken bilgi kaynağının
açığa çıkmasına neden olacak bilgi-belgeler,

· Suç işlenmesine yol açacak, suçların önlenmesi-soruşturulması ya da suçluların yakalanmasını tehlikeye düşürecek, yargılama görevinin yerine getirilmesini engelleyecek, davası olan kişinin adil yargılanma hakkını ihlal edecek nitelikteki bilgi-belgeler,

· Kişinin izin verdiği haller dışında, özel hayatın gizliliği kapsamında, açıklanması halinde kişinin sağlık bilgileri ile özel ve aile hayatına, şeref ve haysiyetine, mesleki-ekonomik değerlerine haksız müdahale oluşturacak bilgi-belgeler, (Kamu yararı gerektirirse, bu bilgi, ilgili kişiye en az yedi gün önce haber verilerek ve yazılı rızasıyla açıklanabilecek.)

· Haberleşmenin gizliliği esasını ihlal edecek bilgi veya belgeler,

· Kanunlarda 'ticari sır' olarak nitelenen bilgi-belgeler, 'gizli kalması' kaydıyla sağlanan ticari ve mali bilgiler,

· Fikir ve sanat eserleri.

Yüksek Askeri Şûra, Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulu gibi kurumlardan bilgi alabilmek mümkün olacak mı?
Evet, ama sınırlı. Yargı denetimi dışındaki idari işlemlerden, kişinin çalışma hayatı ve mesleki onurunu etkileyecek nitelikte olanlar hak kapsamında. Ancak bu şekilde sağlanan bilgi edinme hakkı, işlemin yargı denetimine açılması sonucunu doğurmayacak.
Vatandaş her merakını giderebilir mi? Hayır. Başvurular, kurumların elinde bulunan veya görevleri gereği bulunması gereken bilgi-belgelere dair olmak zorunda. Kurumlar, 'ayrı veya özel bir çalışma, araştırma, inceleme ya da analiz neticesinde oluşturulabilecek türden' bilgi-belge başvurularını reddedebilecek.

'Bir daha yaz' denilebilecek mi?
Evet. Başvuru dilekçesi veya formuyla istenen bilgi veya belgeler,
'yeterince açık ve anlaşılır' değilse, bunun nedeni başvuru sahibine bildirecek ve ek bilgiler sunması istenecek. 'Soyut ve genel nitelikte' denilerek bazı başvurular da işleme konulmayacak.

'Daha zamanı gelmedi.'
'Zamanından önce açıklanması halinde kamu yararını zedeleyecek veya kişisel çıkar için kullanılabilecek' nitelikteki bilgi-belgeler belirtilen tarihten önce açıklanamayacak.

'Sansürlü yanıtlar' da olacak mı?
Tabii ki. İstenen bilgi-belgelerde, 'gizli veya açıklanması yasaklanan bilgiler' varsa söz konusu bilgi-belge, gizli-yasak bilgiler çıkarıldıktan sonra başvurana verilecek, 'ayıklama' gerekçesi başvurana yazılı olarak bildirilecek.

Bilgi vermeyen bürokrata ne olacak?
Kanunun ve bu yönetmeliğin uygulanmasında ihmali, kusuru veya kastı bulunan memurlar ve diğer kamu görevlileri hakkında, işledikleri fiillerin genel hükümler çerçevesinde ceza kovuşturması gerektirmesi hususu saklı kalmak kaydıyla, tabi oldukları mevzuatta yer alan disiplin cezaları uygulanacak.

Yönetmelikte basına sansür
Bilgi edinme hakkının en çok basının, dolayısıyla halkın haber alma hakkını güçlendireceği beklentisi vardı. Ancak yönetmelik, bu hakkı yasanın gerisine çekti ve yasada olmadığı halde, basına edinilebilecek bilgi-belgeleri yayımlama yasağını getirdi.
Yönetmeliğe göre, "Kanun ve yönetmelikte belirtilen usul ve esaslar çerçevesinde erişilen bilgi ve belgeler ticari amaçla çoğaltılamayacak, kullanılamayacak." Daha önemlisi erişimi sağlayan kurum-kuruluştan izin alınmaksızın yayımlanamayacak.
Bu madde hükmüne aykırı olarak erişilen bilgi veya belgeleri ticari amaçla çoğaltanlar, kullananlar veya yayımlayanlar hakkında kanunların
cezai ve hukuki sorumluluğa ilişkin hükümleri uygulanacak.

Ankara, Radikal
28.04.04