Lise gençliğinde etnik, dinsel, siyasal, cinsel ve ulusal farklılıklara olumsuz bakanların oranı yüksek. Özellikle imam hatipliler ve meslek liseliler; Ermenilere, Yahudilere, Batılı uluslara, Kürtlere, dinsizlere, eşcinsellere son derece soğuk
Türkiye'yi temsil eden 12 ilde lise öğrencilerine yönelttiğimiz sorular, gençlerin farklı gruplara karşı önyargılarını, Türkiye'nin en önemli sorunu olarak gördükleri konuları ve bu sorunların çözümlerinde güvendikleri kurumların belirlenmesi amacını da içeriyordu.
Türk Sosyal Bilimler Derneği çatısı altında AB'nin desteğiyle yürüttüğümüz araştırma için Önder Küçükural, Berna Zengin Arslan, Emrah Göker, Yaşar Suveren, Ulaş Uğraş Tol ve Özgür Arun'dan oluşan ekiple 4 bin 545 lise son sınıf öğrencisine uyguladığımız ankette, gençlerin farklı gruplara karşı önyargılarını ve sosyal mesafelerini ölçmeyi de hedefledik. Ankette etnik, dinsel, siyasal, cinsel, ulusal ve sınıfsal olarak farklı 24 gruptan oluşan bir listeye yer verildi. Liselilerden, listede yer alan her grup ile ile ilgili olarak "1- İyisi olmaz", "2- Bazıları iyidir", "3- Çoğu iyidir", "4- Kötüsü olmaz" seçeneklerinden birisini işaretlemesi istendi.
Ankete katılan liselilerin büyük çoğunluğu sadece Müslümanlar ve Türklere karşı olumlu önyargı taşıyor. Her iki grubun da ortalama değerleri "Kötüsü olmaz" seçeneğine yakın.

Ermeni ve Yahudilere bakışları olumsuz
Liseliler arasında Ermeniler, dinsizler ve Yahudiler'e karşı büyük bir olumsuz önyargı hakim. Her üç grubun da ortalama değerleri "iyisi olmaz" seçeneğine yakın.
Araplar, zenciler, ülkücüler , Avrupalılar , zenginler , Aleviler ve Almanlar 'ın ortalama değerleri "bazıları iyidir" seçeneğinin üstünde. Liseliler bu gruplara karşı da olumsuz önyargı taşıyor. Fakat, bu grupları "iyisi olmaz" ucunda yer alan Ermeniler, dinsizler ve Yahudiler ile aynı kefeye koymuyor.
Gençler sosyalistler, politikacılar, Fransızlar, Hıristiyanlar , Ruslar, Kürtler, Amerikalılar, Yunanlılar, Çingeneler, hayat kadınları, komünistler ve eşcinsellere karşı olumsuz önyargısı da yüksek düzeyde. Ortalama değerler, liselilerin bu grupları, "İyisi olmaz" ile "bazıları iyidir" seçenekleri arasında gördüğünü ve Ermeniler, dinsizler ile Yahudiler'e yakın bir yere yerleştirdiğini gösteriyor.
Bu genel değerlendirmeyi daha ayrıntılandırmak için liselilerin hangi grupları aynı kümeye yerleştirdiğine bakmak yerinde olacaktır. "Faktör analizi", istatistiki eşleme yaparak, 24 grubu beş kümeye indirdi.
Faktör analizi, birinci küme altında Aleviler, Çingeneler, dinsizler, Ermeniler, eşcinseller, hayat kadınları, Hıristiyanlar, komünistler, Ruslar, sosyalistler ve Yahudileri bir araya getirdi.

İmam hatiplerde dinsiz, eşcinsel, komünist alerjisi
İmam hatip liselerinde, bu kümede yer alan hemen hemen tüm gruplara karşı olumsuz önyargı en yüksek düzeye çıkıyor. İmam hatip liselilerin yüzde 60.8'i dinsizlerin, yüzde 51.9'u eşcinsellerin, yüzde 53.4'ü hayat kadınlarının, yüzde 54.7'si komünistlerin, yüzde 48.1'i Ermenilerin, yüzde 31.5'i Rusların, yüzde 20.6'sı sosyalistlerin ve yüzde 51.8'i Yahudilerin "iyisi olmadığını" düşünüyor.
İmam hatip liselileri meslek liseliler takip ediyor. Meslek liselilerde yüzde 38.2 ile Çingenelere, 34.4 ile Hıristiyanlara, yüzde 19 ile Alevilere "iyisi olmaz" diyenlerin yüzdesi en yüksek seviyede ulaşıyor.
Üçüncü sırayı düz liseler alıyor. Bu liselerde, Çingenelere, dinsizlere, Ermenilere ve hayat kadınlarına "İyisi olmaz" diyenlerin yüzdesi genel yüzdenin üzerinde.
Özel liselerde sadece Çingenelere "İyisi olmaz" diyenlerin yüzdesi genel yüzdeyi aşıyor.
Anadolu liselerinde, bu kümedeki tüm gruplara karşı olumsuz önyargı genel yüzdenin altında. Fakat, anadolu liseliler arasında Ermeniler ve Yahudilere karşı önyargı düzeyi özel liselilerden daha yüksek.

Batılı uluslara fazla sempati duymuyorlar
İkinci küme altında ise Almanlar, Amerikalılar, Avrupalılar, Fransızlar ve Yunanlılar, kısaca "Batılı" uluslar yer alıyor. İmam hatip ve meslek liselerinde "batılı uluslar grubu"nu oluşturan beş ulusun hepsine karşı önyargı genel yüzdenin üzerinde.
İmam hatip liselerinde Amerikalıların "İyisi olmaz" diyenlerin yüzdesi 33.4 ile en yüksek seviyeye ulaşıyor. Bu liseleri, meslek liseleri yüzde 26.6 ile takip ediyor. Benzer şekilde, Yunanlıların "İyisi olmaz" diyenlerin yüzdesi imam hatip liselerinde yüzde 36.5, meslek liselerinde ise yüzde 34.2. Düz liseliler arasında yüzde 12.3 ile Almanların, yüzde 26.3 ile Amerikalıların ve yüzde 30 ile Yunanlıların "İyisi olmaz" diyenlerin oranı genel yüzdeyi aşıyor. Anadolu liseleri ve özel liselerde ise "Batılı uluslar grubu"na karşı olumsuz önyargı en alt düzeye iniyor.

Liselilerin gözdesi Müslüman ve Türkler
Üçüncü kümeyi "Müslümanlar", "Türkler" ve "ülkücüler" oluşturuyor. Liselilerin büyük çoğunluğu Müslüman ve Türklere karşı olumlu önyargı taşıyor. Ülkücülerin bu grupta yer alması dikkat çekici. Çünkü, diğer iki grubun aksine, liseliler arasında ülkücülere karşı olumsuz önyargı yüksek. Fakat, ülkücülerin her iki unsura da önem veren Türk-İslam sentezinin savunucuları olması, bu eşleşmeyi anlamlı kılıyor.

Ülkücülere en uzak olan Anadolu liseleri
Anadolu liselerinde, Müslümanların ve Türklerin "İyisi olmaz" diyenlerin yüzdesi 0.6 ile en düşük düzeye iniyor. Öte yandan, bu liselerde ülkücülerin iyisi olmaz diyenlerin yüzdesi 15.8 ile en yüksek seviye çıkıyor. Meslek liselerinde, Müslümanların ve Türklerin "iyisi olmaz" diyenlerin yüzdesi az da olsa genel yüzdenin üzerinde. Fakat bu liselerde ülkücülerin "İyisi olmaz" diyenlerin yüzdesi 12.3 ile en alt seviyede.

Kürtlere karşı önyargı Araplardan fazla
Dördüncü küme Araplar ve Kürtlerden oluşuyor. Gençlerin yüzde 12.5'i Arapların, yüzde 29.4'ü ise Kürtlerin "İyisi olmaz" diyor. Aradaki farkın iki kattan fazla olması dikkat çekici. Anadolu liseleri yüzde 19.5'i Arapların iyisi olmadığını düşünüyor. Buna karşın, imam-hatip liseliler arasında Arapların "İyisi olmaz" diyenlerin yüzdesi 3.3 ile en düşük seviyeye iniyor. Meslek liseliler arasında Kürtlere karşı olumsuz önyargı diğer okullardan daha yoğun. Bu liselerde Kürtlerin "İyisi olmaz" diyenlerin yüzdesi 35.3'e kadar yükseliyor. Bu liseleri, yüzde 32 ile özel liseler izliyor.

İmam hatipliler Araplara sıcak
İmam hatip liselerinde ise Kürtlerin "İyisi olmaz" diyenlerin yüzdesi 17.6 ile genel yüzdenin altında iniyor. İmam hatip liselerinde, her iki etnik gruba karşı olumsuz önyargının en alt seviyede olması, iki grubun da "Müslümanlık" dairesi içerisinde görülmesinden kaynaklanıyor.
Anadolu ve özel liseler tüm gruplara karşı en az olumsuz önyargının olduğu okullar olarak öne çıkıyor. İmam hatip liselerinde hemen hemen tüm gruplara karşı olumsuz önyargı en yüksek düzeyde. İmam hatip liselerini meslek liseleri izliyor. Farklı gruplara olumsuz önyargı bakımından, düz liseler, Anadolu ve özel lise ile imam hatip ve meslek lisesi arasında yer alıyor.

İşte liselinin önyargıları...

Kiminin derdi türban kiminin derdi işsizlik

Gençlerin yarıya yakını "işsizliği" Türkiye'nin en önemli sorunu olarak görüyor. Öyle ki, ikinci sırayı alan "eğitimdeki sorunlar"ın yüzdesi ile "işsizlik" seçeneğinin yüzdesi arasında 30 puandan fazla fark var. Üçüncü sırada ise yüzde 7.5 ile "türban sorunu" geliyor. Fakat, bu sorun daha çok imam hatip liselerinde öne çıkıyor. Dördüncü sırada ise "ahlaki değerlerde yozlaşma" yer alıyor. Liselilerin yüzde 4.8'i "Kürt -Güneydoğu sorunu"nun birinci derecede önemli görüyor.
Okullardaki eğilimler büyük ölçüde birbirine benziyor. Fakat, "işsizlik" sorunun ardından "türban sorunu"nun yüzde 27.6 ile öne çıktığı imam-hatip liseleri, diğer okullardan ayrılıyor. Öyle ki, "türban"ı en önemli sorun olarak gören 341 liselinin yüzde 71.8'i imam-hatip lisesi öğrencisi. "Ahlaki değerlerde yozlaşma"yı en önemli sorun olarak görenlerin yüzdesi imam-hatip liselerinde 11.4 ile en yüksek seviyeye ulaşıyor. Bu konuda, imam-hatip liselerini yüzde 8.4 ile Anadolu ve yüzde 7.4 ile ise özel liseler izliyor. Düz, Anadolu ve özel liselerde "Kürt sorunu"nu, Anadolu ve özel liselerde ise "terör"ü en önemli sorun olarak görenlerin yüzdesi genel yüzdenin üzerine çıkıyor.

Lise öğrencileri sivil toplum örgütlerine güven duymuyor

Liselilerin yüzde 25.8'i meclisi, yüzde 16.5'i üniversiteleri (bilim dünyası) yüzde 12.6'sı hükümeti ve yüzde 11.5'i Cumhurbaşkanı'nı, yüzde 6.3'ü AB'yi, yüzde 5.9'u öğretmenleri, yüzde 4.9'u orduyu Türkiye'nin sorunlarının çözülmesinde en önemli kurum olarak görüyor. Ülkemizin sorunlarının çözümünde, "cumhurbaşkanı"nı birinci derecede katkı yapacak kurum olarak görenlerin yüzdesi imam hatip liselerinde 18.3 ile en yüksek düzeye ulaşıyor. Anadolu liselerinde ise yüzde 4.9 ile en düşük seviyede kalıyor. Meslek liselilerin yüzde 11.1'i AB'yi Türkiye'nin sorunlarının çözümünde birinci derecede önemli görüyor.

Türk gençliği konuşuyor -4/ Dr. Mustafa Şen, Milliyet
17.09.2005